Kleinschalig Wonen met Domotica (KWmD) is een project van het ministerie van VWS en Syntens, gestart in 2009. Het doel is om domotica-toepassingen te stimuleren bij zorginstellingen die kleinschalige woonvormen bieden. Het gaat daarbij met name om groepswoningen voor maximaal acht ouderen die zorg behoeven. Zorginstellingen die mee doen aan het project krijgen uitgebreide begeleiding bij het maken van businesscases, het samenbrengen van partners en het uitzoeken van de juiste technieken. Per project geldt daarvoor een bijdrage van € 120.000,-. De belangstelling vanuit de zorgwereld is groot. Nadat uit een groot aantal aanmeldingen aanvankelijk tien projecten van start zijn gegaan, is er nu ruimte gemaakt voor nog eens drie projecten. Ruim tachtig partijen toonden begin februari belangstelling voor deelname in de laatste ronde van het project. De deelnemende instellingen vervullen een voorbeeldrol bij verdere uitrol in de toekomst.  

Het project Kleinschalig Wonen met Domotica (KWmD) toont nog maar eens aan hoezeer de overheid en zorginstellingen bezig zijn met het efficiënter maken van de zorg en het stimuleren van zelfredzaamheid bij ouderen. Grote, gesloten zorginrichtingen raken uit de gratie en met de golf van vergrijzing zullen er snel nieuwe woonvoorzieningen voor in de plaats moeten komen. Woningcorporaties en zorginstellingen zijn daar in samenwerking hard mee bezig. Ze hebben daarbij wel de hulp nodig van de techniek. De voordelen zijn evident. Een cliënt met een ernstig meervoudige beperking die zelf zijn gordijnen open en dicht kan doen of iemand met epilepsie die sensoren in zijn bed heeft, waardoor er een melding binnenkomt als hij een aanval krijgt. Een enkelbandje, waardoor de deur van een woning niet meer op slot hoeft en je toch weet waar een cliënt is. Inzet van domotica kan de werklast van het zorgpersoneel verlichten en verleent de bewoners een grotere mate van zelfstandigheid, veiligheid en rust. Kortom: domotica is onvermijdelijk in de zorgwoningen van de toekomst.

Toepassingen

De eerste tien regionale initiatieven binnen het KWmD-project zijn hard aan het werk om kleinschalig wonen met behulp van ICT/domotica vorm te geven. Een enkeling is al volledig opgeleverd. Eén daarvan is het project Acaciapark van woningcorporatie Stadlander/Wonen West Brabant in samenwerking met zorginstelling tante Louise-Vivensis in Bergen op Zoom. Het betreft 24 woningen, in groepen van zes, voor met name dementerende ouderen. De woningen beschikken over een videofoon voor communicatie met de zorginstelling en alarmering. Ook is er deurstandsignalering in toegepast. Daardoor krijgt de zorg een bericht als de bewoners bepaalde deuren openen, zodat het personeel kan ingrijpen als de ouderen ‘gevaarlijke' zones betreden. Een polsbandje zorgt ervoor dat de deur van hun appartement automatisch ontgrendelt als de bewoners die dicht genoeg benaderen. Maar ook dat ze altijd en overal de zorg kunnen alarmeren. Dan is er nog de akoestische bewaking. Bij geluiden boven een bepaald niveau gaat er automatisch een bericht naar de afdeling. Het personeel kan het geluid terugluisteren om te bepalen of er wel of niet ingegrepen moet worden. Interessant is ook de automatische storingsmelding voor de cv. Zelfs als een bewoner zelf niet door heeft dat de verwarming het niet doet, gaat er vanzelf een e-mail naar de installateur die binnen no time voor de deur staat. Ten slotte is met de verlichting een passende dag-nacht simulatie ingesteld. Jenneke van Campenhout, projectleider Zorgvastgoed&Techniek bij de woningcorporatie: "Om te voorkomen dat dementerende ouderen 's nachts gaan ‘spoken', blijft het in de nacht echt donker. Ze kunnen dan zelf geen lichten aandoen. In de winter blijft het wat langer licht zodat niet iedereen meteen naar bed wil als het buiten donker wordt. We zijn nu bezig om het verlichtingsritme per woongroep iets af te laten wijken, zodat het personeel bij het eerste licht 's ochtends niet iedereen tegelijk uit bed en in bad hoeft te doen."

Twee talen

De leverancier van de zorgsystemen in het Acaciapark is Telezorg. Het bedrijf werkt met een geselecteerd dealerkanaal dat opgeleid is voor het toepassen van de systemen, in combinatie met elektrotechnische installateurs. Van Campenhout: "Het is essentieel dat de installateur deze tak van sport in de vingers heeft. In de zorg is het cruciaal voor de veiligheid en het functioneren dat alle systemen werken, maar ook dat ze uitgaan van de behoeften van de specifieke cliënten." Helaas is dat niet altijd het geval. Dat constateert ook Peter Helmink, beleidsmedewerker Innovatie bij UNETO-VNI. De ondernemersorganisatie richtte onlangs een vakgroep op voor domotica, gebouwautomatisering en ICT. De zorgsector krijgt daarin veel aandacht. "De interesse vanuit de installatiewereld voor deze groeimarkt neemt toe. Maar er bestaat nog een grote kloof tussen de zorg en de techniek. Ze spreken vaak twee verschillende talen. De eindgebruiker wordt onvoldoende als uitgangspunt gehanteerd bij installatiewerk in de zorg." zegt Helmink.

Om de installateurs beter beslagen ten ijs te laten komen, heeft UNETO-VNI de folder SnelWijzer Zorg uitgebracht met tips voor maatwerk in de zorg. Er staat bijvoorbeeld een overzicht in van voorzieningen die bewoners met bepaalde beperkingen nodig kunnen hebben. Van gekleurde contactdozen voor mensen met een visuele beperking tot het op afstand bedienen van ramen en gordijnen door ouderen die niet goed ter been zijn. Maar ook is er met steun van het ministerie van VWS een voorbeeldwoning ontwikkeld in Delft (Wel Thuis) en loopt er een praktijkgericht innovatieproject: Technologie Thuis Nu. Helmink: "Er liggen enorme kansen. Het is nu tijd dat we die ook gaan oppakken."

Lokaal en centraal

In Lemelerveld (gemeente Dalfsen) bouwt Zorggroep Raalte momenteel een kleinschalige woonvoorziening voor 30 zorgbehoevende ouderen, met een bijdrage uit het KWmD. Henk van Kampen, directeur van de zorggroep: "Om die woningen toekomstbestendig op te zetten, is domotica onontbeerlijk. Voor ons als kleine organisatie is dit een nieuwe stap, maar met de ervaringen uit dit project, willen we op termijn ook vier andere locaties herontwikkelen met domotica als basis. Zonder de bijdrage, begeleiding en kennis vanuit het KWmD, was de uitvoering voor ons heel lastig geweest." Zorggroep Raalte koos ervoor om de basisvoorzieningen eenvoudig te houden. Met de geplaatste infrastructuur zijn nieuwe toepassingen later eenvoudig ‘in te pluggen' al naar gelang de wensen van de toekomstige bewoners. Ook is het met de geplande ICT-infrastructuur en de centrale computer mogelijk om later ook andere locaties van de zorggroep aan te sluiten op het centrale systeem. Zo kunnen lokale meldingen centraal worden aangestuurd.

Vraag achter de vraag

System integrator Avics is een belangrijke partner in het project. Peter Eggens, adviseur bij Avics: "Wij begeleiden de opdrachtgever vanuit de zorgvisie via een functioneel ontwerp naar  een technische omschrijving en een businesscase. De zorginstelling zelf bepaalt vervolgens de invulling en de keuze van installateurs. Er zijn maar een handjevol installateurs in Nederland bekwaam op het gebied van zorgdomotica. In plaats van met een mooie spullenboel op te komen draven, is het belangrijker dat je snapt hoe technologie de klant en de gebruiker kan ondersteunen in relatie tot hun zorgvisie. Je moet de vraag achter de vraag proberen te doorzien. Komt er een vraag voor een deur voor een dementerende cliënt, dan moet je er achter zien te komen wat die deur dan precies moet kunnen en onder welke omstandigheden. Gaan we uit van ‘het gebouw is open, tenzij..',  of van ‘het gebouw is dicht, tenzij..'. Ook hebben weinig installateurs ervaring met business-cases zoals in dit project. Ze zijn gewend met bestekken te werken voor een gebouwinstallatie met bijvoorbeeld een traditioneel zusteroproepsysteem, maar moeten in dit geval ook meedenken over de inzet en gevolgen van technologie in het primaire proces, de integratie in een ICT netwerk, service en onderhoud. Bij de selectie van installateurs adviseren we de opdrachtgever vooral te kijken naar affiniteit met zorggerelateerde systemen en kennis en ervaring met ICT. Maar ook om hen vroegtijdig mee te laten denken." Eggens is verder van mening dat installateurs ook voor meerwaarde moeten zorgen. Het gaat niet alleen om draadjes trekken, maar ook om het afmonteren, het in dienst stellen, de service en het onderhoud erna. Juist naar die meerwaarde is de zorgsector op zoek.

De kennis die voortkomt uit de voorbeeldprojecten van het KWmD, zal straks door het ministerie van VWS gebundeld worden en openbaar inzichtelijk zijn. Het kan zowel de zorginstellingen als de installatiewereld dienen om domotica-toepassingen verder uit te breiden. Als in 2040 de vergrijzing op zijn hoogtepunt is, zullen zorg en techniek er klaar voor moeten zijn.

Werken aan de praktijk in zorgdomotica

De voorbeeldwoning Wel Thuis in Delft laat zien en beleven hoe eenvoudig het kan zijn om een bestaande woning met bewezen en duurzame oplossingen geschikt te maken voor bewoning tot op hoge leeftijd, ook wanneer er sprake is van een fysieke beperking of chronische ziekte. Het project Wel Thuis is een initiatief van branchevereniging UNETO-VNI, het Opleidings- en ontwikkelingsfonds voor het Technisch InstallatieBedrijf (OTIB), woningcorporaties Vestia en Vidomes, Zorginstellingen Pieter van Foreest en de gemeente Delft. Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft het project financieel mede ondersteund. (www.welthuis.net)

Met het project Technologie Thuis Nu! laat het Opleidings- en ontwikkelingsfonds voor het Technisch InstallatieBedrijf (OTIB) zien hoe de technische installatiebranche met kennis en innovatieve technische oplossingen werkt aan oplossingen voor de vergrijzing.. In een miniwoonwijk wordt in een ‘real life omgeving' zichtbaar gemaakt welke technische mogelijkheden er zijn om te voldoen aan de wensen en behoeften van ouderen. (www.technologiethuisnu.nl)

Bron: Intech E&I, maart 2011